Słowniki spolszczające
Słowniki spolszczające
Słowniki spolszczające to specyficzna kategoria polskich słowników, które mają charakter purystyczny. Ich głównym celem jest proponowanie rodzimych odpowiedników dla wyrazów obcego pochodzenia, a tym samym eliminowanie z użycia słów, które są uznawane za niepotrzebne w polszczyźnie. W kontekście języka polskiego termin „słownik spolszczający” jest najczęściej używany w odniesieniu do prac, które nie tylko dokumentują obecność zapożyczeń, ale także wskazują na ich alternatywy w postaci rodzimych wyrazów i wyrażeń.
Pojęcie słowników spolszczających
Termin „słowniki spolszczające” jest stosunkowo młodym pojęciem i ma swoje korzenie w działalności językoznawczej, szczególnie wśród polskich germanistów. W odróżnieniu od ogólnych słowników wyrazów obcych, które skupiają się na definicjach i etymologii, słowniki spolszczające ograniczają się do podawania zamienników dla wyrazów obcych. Choć w Polsce aktywność purystyczna była znacznie mniej intensywna niż w Niemczech, to jednak powstało kilka istotnych prac leksykograficznych o takim charakterze.
Ogólne słowniki spolszczające
W historii języka polskiego można wyróżnić kilka ważnych słowników o charakterze spolszczającym. Do najważniejszych z nich należą:
- Łukaszewski, Franciszek A. E. [Xawery] (1847): „Słownik podręczny wyrazów obcych i rzadkich w języku polskim używanych” – stanowi jeden z pierwszych przykładów dokumentujących obecność zapożyczeń oraz ich polskie odpowiedniki.
- Kortowicz, E. S. (1891): „Oczyszciciel mowy polskiej” – zawiera blisko 10 000 wyrazów obcych oraz ich rodzimych ekwiwalentów.
- Niedźwiedzki, Władysław (1917): „Wyrazy cudzoziemskie zbyteczne w polszczyźnie” – krytycznie odnosi się do zapożyczeń w języku polskim.
Podczas gdy słowniki Łukaszewskiego i Niedźwiedzkiego są powszechnie znane i badane, praca Kortowicza dopiero niedawno zyskała uwagę językoznawców. W literaturze pojawiły się różne analizy dotyczące tych dzieł, które ukazują ich wartość oraz wpływ na rozwój leksykografii w Polsce.
Przykłady spolszczeń
W kontekście sugerowanych spolszczeń można wymienić zarówno udane, jak i nieudane propozycje:
- Udane spolszczenia:
- felować – brakować
- kundman – odbiorca
- szalter – okno, okienko
- Nieudane spolszczenia:
- fryzjer – włosostrojnik
- poeta – wierszopis
- szternwarta – gwiazdopatrznia
Specjalistyczne słowniki spolszczające
Ponadto, po zakończeniu I wojny światowej powstały także specjalistyczne słowniki spolszczające. Wśród nich wyróżniają się:
- Stadtmüller, Karol (1924): „O zasady polskiej terminologji żeglarskiej” – praca koncentrująca się na terminologii związanej z żeglarstwem.
- Ślaski, Bolesław (1922): „Słownik morsko-rybołówczy” – dostarcza terminologii związanej z rybołówstwem.
- Ślaski, Bolesław (1931): „Materjały do polskiego słownika prawniczego” – przyczynia się do ujednolicenia terminologii prawnej.
Inne prace o charakterze purystycznym
Purystyczne cele miały również inne prace językowe o mieszanym charakterze. Często składały się one z teoretycznych rozważań na temat zapożyczeń oraz z katalogu wyrazów obcych z propozycjami rodzimych ekwiwalentów. Należy do nich:
- Skobel, Fryderyk Kazimierz (1872/1874/1877): „O skażeniu języka polskiego w dziennikach w Galicyi” – analiza wpływu obcych zapożyczeń na język polski.
- Passendorfer, Artur (1904): „Błędy językowe” – publikacja dotycząca powszechnych błędów w użyciu języka polskiego.
- Kryński, Adam Antoni (1921): „Jak nie należy mówić i pisać po polsku” – poradnik dla osób pragnących poprawić swoje umiejętności językowe.
Znaczenie słowników spolszczeń
Słowniki spolszczeń odegrały ważną rolę w procesie eliminacji niektórych wyrazów obcych z polszczyzny, zwłaszcza germanizmów. Pomimo tego termin „spolszczenie” bywa kontrowersyjny; wiele wyrazów obcego pochodzenia jest już integralną częścią polskiego słownictwa. Oprócz tradycyjnych słowników purystycznych warto zauważyć nowoczesną publikację z 2007 roku: „Słownik spolszczeń i zapożyczeń”, stworzony przez Mirosława Bańko oraz Lidię Drabik i Lidię Wiśniakowską. Jest to unikalny zbiór synonimów, który łączy wyrazy obce z ich rodzinnymi odpowiednikami w kontekście znaczeniowym.
Zakończenie
Słowniki spolszczające są interesującym fenomenem językowym, który odzwiercied
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).